अमरचे पत्र (5)

'ट्युलिप्स: दुःखाची रंगीत भाषा'

​प्रिय सखी,

​                आज तुला हे पत्र लिहायला बसलो आहे तेव्हा खिडकीबाहेर संध्याकाळ अगदी अलगद, एखाद्या हळुवार श्वासासारखी उतरते आहे. कॅनडातला हा ऋतू मला अजूनही पूर्णपणे आकळलेला नाही. इथली थंडी माणसाला फक्त वरून गोठवत नाही सखी, ती आतल्या एकांतालाही एक विशिष्ट आकार देते. अनेक महिने बर्फाच्या पांढऱ्या कफनखाली निजलेली जमीन अचानक एक दिवस रंगांचा उत्सव साजरा करू लागते; तेव्हा जाणवतं—निसर्ग कधीच मृत नसतो, तो फक्त एका योग्य ऋतूची, एका योग्य क्षणाची वाट पाहत असतो.

               इथे सध्या ट्युलिप्सचा मोसम सुरू झाला आहे. पहिल्यांदा जेव्हा मी फुलांच्या त्या लांबच लांब रांगा पाहिल्या, तेव्हा मला तुझी तीव्रतेने आठवण आली. कारण त्या ट्युलिप्समध्ये एक अजब, सुसंस्कृत संयम आहे. त्यांच्याकडे पाहून असं वाटतच नाही की त्यांनी इतका प्रदीर्घ, क्रूर हिवाळा आणि बर्फाचे अत्याचार सहन केले असतील. ती इतक्या शांतपणे, न ओरडता उमलतात की जणू त्यांनी स्वतःच्या दुःखालाही सौंदर्याची एक नवी भाषा शिकवली आहे.

              ​काल मी ओटावामधल्या 'मेजर्स हिल पार्क'मध्ये बराच वेळ रेंगाळत होतो. लाल, पिवळे, गडद जांभळे आणि बर्फासारखे पांढरे ट्युलिप्स वाऱ्यावर अगदी संथ हेलकावे घेत होते. बाजूला लोक कॅमेऱ्यात हे क्षण टिपत होते, लहान मुलं गवतावर बागडत होती, आणि एका कोपऱ्यात कुणीतरी गिटारवर एखादी जुनी, आर्त धून वाजवत होतं. वरून पाहताना हे दृश्य फार साधं, प्रेक्षणीय होतं; पण मला सतत असं वाटत राहिलं की या मूक फुलांभोवती एक खूप मोठी मानवी स्मृती, एक विदारक इतिहास पिंगा घालतो आहे.

​तुला ट्युलिपची कॅनडाशी जोडलेली ती ऐतिहासिक गोष्ट माहिती आहे का?

​             दुसऱ्या महायुद्धाच्या भयाण काळोखात जेव्हा नेदरलँड्सवर नाझींचे आक्रमण झाले, तेव्हा तिथलं राजघराणं जीव वाचवण्यासाठी निर्वासित होऊन इथे कॅनडात आश्रयाला आलं होतं. त्या अनोळखी, भीतीदशेत जगण्याच्या दिवसांत तिथल्या राजकुमारीने इथल्या एका रुग्णालयात एका मुलीला जन्म दिला. युद्ध संपलं, जग शांत झालं आणि डच राजघराणं आपल्या मायदेशी परतलं. त्यानंतर कॅनडाने दिलेल्या त्या आस्थेच्या, आश्रयाच्या बदल्यात कृतज्ञता म्हणून त्यांनी दरवर्षी हजारो 'ट्युलिप बल्ब्स' (Tulip bulbs) कॅनडाला भेट पाठवायला सुरुवात केली. आणि तेव्हापासून दरवर्षी मे महिन्यात इथे ट्युलिप्स फुलतात.

​विचार कर सखी...

एक देश युद्धाच्या भट्टीतून तावूनसुलाखून निघतो.

रक्त, मृत्यू, विस्थापन, तुटलेली घरं आणि अनाथपण—हे सगळं सहन करतो.

आणि त्यानंतर जगातल्या दुसऱ्या देशाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी तो शस्त्र किंवा संपत्ती नाही, तर 'फुलं' पाठवतो!

​या गोष्टीने मला आतून पुरतं हलवून सोडलं. 

               आपण माणसं दुःखानंतर बहुतेक वेळा कठोर, काटेरी आणि संशयी होतो. आपल्यात करुणेपेक्षा भिंती बांधण्याची वृत्ती वाढते. पण काही संस्कृती दुःखाच्या राखेतूनही असं अलौकिक सौंदर्य जन्माला घालतात. म्हणूनच हे ट्युलिप्स मला केवळ फुलं वाटत नाहीत—ती मानवी सभ्यतेने स्वतःशीच केलेली एक मूक कबुली वाटते की, “हो, आपण अत्यंत भयानक, क्रूर गोष्टी पाहिल्या आहेत, पण तरीही जगाच्या पाठीवर रंगांचं आणि प्रेमाचं अस्तित्व शिल्लक राहण्यावर आपला विश्वास आहे.”

​कदाचित प्रेम आणि माणसाचं मनही असंच असतं, नाही का?

जगाने त्याला कितीही छिन्नविछिन्न केलं, तरी आत कुठेतरी एक कप्पा अजूनही पुन्हा उमलण्यावर, कुणावर तरी विश्वास ठेवण्यावर ठाम असतो.

​               इथल्या पाश्चात्त्य समाजाचं निरीक्षण करताना मला रोज एक नवीन विरोधाभास जाणवतो. बाहेरून हे लोक, हे शहर फार स्वतंत्र वाटतं. प्रत्येकजण स्वतःच्या चौकटीत, स्वतःच्या आयुष्यात सुखी आणि मग्न. कुणी कुणाच्या वैयक्तिक आयुष्यात अनाहूतपणे पाऊल टाकत नाही, डोकावत नाही. पण या अमर्याद स्वातंत्र्याच्या बदल्यात त्यांनी नकळत एक अतिशय खोल, जीवघेणं एकटेपण स्वीकारलं आहे.

​                इथल्या शांत कॅफेजमध्ये बसून लोक तासनतास एकटेच कॉफी पितात, जाडजूड पुस्तकं वाचतात, लॅपटॉपच्या स्क्रीनमध्ये हरवून जातात. पण जेव्हा त्यांची नजर लॅपटॉपवरून बाजूला होते, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत एक शांत, गोठलेली पोकळी दिसते. जणू प्रत्येकजण स्वतःभोवती काचेची एक अदृश्य, अभेद्य भिंत घेऊन जगतो आहे. कुणी स्पर्श करू नये आणि कुणाला आपला सुगावा लागू नये म्हणून.

​आणि नेमक्या त्याच क्षणी मला आपली 'मुंबई' आठवते.

तिथला तो जीवघेणा गोंधळ.

लोकल ट्रेनची ती असह्य, घामाची गर्दी.

ओळखीच्या-अनोळखी माणसांनी सहज, हक्काने विचारलेले अनाहूत प्रश्न.

रस्त्यावरच्या टपरीवर उकळणाऱ्या आल्याच्या चहाचा तो घट्ट वास.

आणि त्या अथांग गोंधळातही एकमेकांना सावरून घेणारी, धरून ठेवणारी ती एक विचित्र, उबदार मानवी ऊब!

​                 इथे कॅनडात सगळं काही शिस्तीत आहे, सुंदर आहे सखी, पण कधी कधी हे सौंदर्य अतिशय निर्जीव, 'क्लिनिकल' वाटतं. वाटतं, आपण आधुनिक आणि हाय-टेक होण्याच्या नादात माणसाचा माणसाला होणारा आदिम “स्पर्श” हरवून बसलो आहोत. इथली माणसं Emotionally Articulate (भावना शब्दात मांडण्यात पटाईत) झाली आहेत, पण ती Emotionally Available (भावनांना सामोरी जाणारी) राहिलेली नाहीत. आपण सतत संवाद साधतो आहोत—मेसेज, मेल्स, कॉल्स—पण खऱ्या अर्थाने कुणाच्या अंतरात्म्यापर्यंत पोहोचतच नाही आहोत.

​तुला आठवतंय? तू एकदा कॉरिडॉरमध्ये चालताना म्हणाली होतीस—

​“अमर, माणसाला खऱ्या अर्थाने समजून घ्यायचं असेल तर त्याचं बोलणं ऐकू नये, त्याची शांतता ऐकावी.”

​ते तुझं वाक्य इथे कॅनडात आल्यापासून माझ्या मनात एखाद्या चर्चच्या घंटेसारखं घुमत असतं. कारण इथली शांतता फार अथांग आणि जड आहे. कधी कधी रात्री जेव्हा बाहेर संथपणे बर्फ पडत असतो, तेव्हा पूर्ण शहरावर अशी काही निशब्दता पसरते की, माणसाला स्वतःच्याच विचारांचे आवाज मोठे, भीतीदायक वाटू लागतात. त्या एकांतात मला प्रकर्षाने जाणवतं—माणूस जगात कुठल्याही अक्षवृत्तावर गेला, तरी शेवटी त्याला स्वतःपासून सुटका नसते.

​आपण भूगोल बदलू शकतो.

देश, भाषा, आकाश बदलू शकतो.

पण आपलं अंतर्मन?

ते आपल्या सावलीसारखं, भूतकाळासारखं आपल्यासोबत प्रवास करत राहतं.

​               काल त्या ट्युलिप्सच्या बागेत फिरताना अचानक मला तुझी ती तपकिरी कव्हरची डायरी आठवली. काय काय जपून ठेवलं असेल ग तू त्या पानांमध्ये? काही अर्धवट राहिलेल्या कविता? जगावर आलेला एखादा अबोल राग? काही कधीच न बोललेले संवाद? की स्वतःपासूनही लपवून ठेवलेली एखादी सुप्त भीती?

​               तू नेहमी स्वतःला खूप सांभाळून, एका चौकटीत आवळून जगतेस सखी. जणू भावना उघडपणे मान्य केल्या तर आपण कमकुवत ठरू, ही भीती तुला असावी. पण इथल्या या नाजूक ट्युलिप्सकडे पाहताना मला समजलं—नाजूक असणं आणि कमकुवत असणं यात जमिन-अस्मानाचा फरक आहे. ट्युलिपचं फूल प्रचंड नाजूक आहे, वाऱ्याच्या एका झोताने गळून पडेल असं. पण त्याच्या त्या उमलण्यामागे, त्याच्या रंगांमागे, त्याने सहन केलेला अख्खा गोठलेला हिवाळा पाठीशी उभा असतो!

​माणसांच्या बाबतीतही असंच नसतं का?

जी माणसं बाहेरून अत्यंत शांत, संयमी आणि स्थिर दिसतात; त्यांनी आपल्या आत सर्वाधिक वादळं झेललेली असतात, पचवलेली असतात.

​                तुझ्या डोळ्यांत मला नेहमी एक अस्वस्थ करणारी गोष्ट जाणवली आहे—तू लोकांना त्यांच्या खोट्या शब्दांनी किंवा मुखवट्यांनी ओळखत नाहीस, तर तू लोकांना त्यांच्या सुप्त 'जखमांनी' ओळखतेस. म्हणूनच कदाचित लोक तुझ्यासमोर यायला घाबरतात, तू लोकांना अस्वस्थ करतेस. कारण जगातल्या बहुतांश लोकांना “समजून घेतलं जाणं” नको असतं; त्यांना मुखवटे घालून फक्त “स्वीकारलं जाणं” हवं असतं.

​कारण एकदा का कुणी आपल्याला पूर्ण समजून घेतलं, की मग चेहऱ्यावरचे मुखवटे गळून पडतात... आणि माणूस उघडा पडतो.

​                या दूरच्या देशाने मला बऱ्याच गोष्टी शिकवल्या, पण सगळ्यात मोठं सत्य हे शिकवलं—की माणूस कुठे 'belong' करतो, तो कुठला रहिवासी आहे, हे त्याचा पासपोर्ट किंवा भूगोल ठरवत नाही; तर त्याच्या 'स्मृती' ठरवतात. आपण काही ठिकाणं, काही शहरं मागे सोडून खूप पुढे निघून येतो खरे.... पण ती ठिकाणं, ती माणसं आपल्याला कधीच सोडत नाहीत. ते आपल्या रक्तामध्ये ऋतू बनून वाहतात.

                आता हे पत्र पूर्ण करताना खिडकीबाहेरचा अंधार अधिकच गडद, गूढ झाला आहे. दूर कुठेतरी चर्चची घंटा वाजल्याचा मंद आवाज हवेत तरंगतोय. वाऱ्यावर ट्युलिप्स अजूनही डोलतायत. त्यांना अंधारात न्याहाळताना अचानक वाटलं—कृतज्ञता ही बहुतेक प्रेमाची सर्वात प्रगल्भ, सर्वोच्च अवस्था असावी.

​जिथे कुठलीही मालकी नसते.

कुठलीही अपेक्षा किंवा हक्क नसतो.

असतो तो फक्त एक शांत, आदरयुक्त स्वीकार—

की काही माणसं आपल्या आयुष्यात फक्त काही क्षणांसाठी येतात... आणि निघून गेल्यानंतरही आपल्या आतले सगळे ऋतू कायमचे बदलून जातात!

​बाकी... इथल्या या हाडे गोठवणाऱ्या थंड हवेत, तुझ्या मुंबईच्या त्या पहिल्या पावसाचा आणि मातीचा सुगंध खूप छळतो आहे.

​आणि कधी कधी...

तुझ्या त्या अबोल, प्रगल्भ शांततेचीही आठवण येत राहते.

इथल्या अथांग एकांतात आणि ट्युलिपच्या रंगात तुला शोधणारा,

— अमर ✍️